DÜŞÜNME TEKNİKLERİ ÜZERİNE
Her insan düşünür. Ancak bir değildir, nitelik ve düzey farkı vardır.
Kimi iyi, verimli düşünür, kimi bunu beceremez. Dolayısıyla iyi düşünmenin yolları, kuralları vardır; doğru düşünme öğrenilir. Fransız filozof Descartes’ın (Dekart’ın) kitaplarından biri “Aklın İdaresi İçin Kurallar” adını taşır.
İyi düşünmenin yolları, teknikleri neler olabilir? Bunlardan öncelikle şu ikisi akla gelir: İnsan kendisinde doğuştan var olan hayranlık yetisini (hayret etme melekesini) geliştirmelidir. Kişi en açık görünen bir durum karşısında bile, anlamadığının farkında olmalıdır.
İnsan hayranlık yetisine doğuştan sahiptir. Meraklıdır, hep bilmek ister, hep görmek, duymak ister. Çocuklarda ne kadar belirgindir bu tutku! Aristo “Metafizik” adlı kitabında şöyle yazıyor: “Her insan doğal olarak, bilmek ister. Duyularımızla elde ettiğimiz algılardan hoşlanmamız, bunu doğrular.
Her şeyden çok sevdiğimiz şey, görmektir.” Yine Aristo’nun, aynı kitapta dediği gibi, ışıktan ve onun sayesinde seçtiğimiz ‘farklar’dan duyduğumuz haz, bizi sevince ve hayrete boğması gereken bir nimettir.
İdeal tutum şöyledir: Yalnız duyularımızın verdiği algılar karşısında değil, her vesile ile, aklımıza gelen her şey karşısında “hayrete gark olmamız” gerekir. Demek ki, insan hayranlık yetisini geliştirmelidir.
Düşünen insanın bir özelliği de “anlamadığını fark etmesidir. Bir öğretmen için, öğrencileri arasında, zeki, fakat söyleneni kavramayan bir öğrencinin bulunması ne kadar yararlıdır! Fransız profesörlerden Jules Lemaitre: “en iyi öğrencim, benimle aynı fikirde olmayanıdır” dermiş. Hele anlamadığını anlayan olursa, öylesi daha iyidir.
Biz çoğu zaman, bir şeyi anladığımızı sanırız. Fakat, iş izah etmeğe gelince başarısız oluruz. Zira gerçekte anlamamış, sadece anladığımızı sanmışızdır. Çünkü sözcükler olguların yerine geçmiştir. Bir fizik formülünün, bir ekonomik analizin anlamına nüfuz ettiğimizi sanmışızdır. Oysa akıl ile, o şey arasında tam temas olmamıştır.
Düşünmeyen insanla düşünen insan arasındaki fark da burada kendini gösterir. En gizemli bir şey karşısında bile düşünmeyen kimse, “Elbette canım, bunu anlamayacak ne var?” der. Halbuki düşünen insan, gün gibi açık görünen bir şey karşısında bile “Anlamıyorum” der. Çünkü düşüncenin ilk hareketi, herkesin anladığını sandığı bir olay karşısında anlamıyor davranmaktır. Çünkü anlamak, öyle kolay bir şey değildir.
Düşünen insanın tepkisi, neden böyledir?
Çünkü o hep hayret içindedir. Bu nedenle de ilgilidir, dikkatlidir, çok titizdir. Sorunu kabaca öğrenmek onu doyurmaz. Yapısını, ögelerini merak eder, ayrıntılarına takılır. Boşluklar onu rahatsız eder. Aklı bir türlü yatmaz. Durmadan soru sorar. Örneğin, bir fizik ya da ekonomi formülünde başka değişkenler değil de neden filan değişkenler yer almıştır?
Üstteki değişken niçin öbürüne bölünmüştür? İşlem sonucunda elde edilen rakamın anlamı nedir? Gerçek hayattaki karşılığı ne olabilir? Formül ne işe yaramaktadır? Bunlara yanıt bulsa bile, süreç bitmez. Sorular soruları, düşünceler düşünceleri kovalar. Peki hiç mi mola vermez? Verir: Aklı ile o sorun arasında temas başladığı zaman!
İşte bundan dolayıdır ki gençlere, ‘hayran olma sanatı’ öğretilmelidir. Bu, başarılı bir eğitim sürecinin de başlıca koşullarından biridir.
Düşünmeyi nasıl öğreneceğiz, hayranlık yetimizi nasıl geliştireceğiz? İki yol vardır: Biri pasif hayranlık, öbürü aktif hayranlık. Bunlar aynı zamanda birer ‘düşünme aracı’dır.
Burada pasif hayranlık üzerinde duracağız.
Pasif hayranlık tahrik etmek için hiçbir çaba göstermediğimiz halde, bizde kendiliğinden meydana gelen bir ruh durumudur. İki özelliği var:
-Varlığı bir dış etmene bağlıdır.
-İrademize bağlı değildir, kendiliğinden ortaya çıkar.
Bir küçük köyden büyük bir kente ilk defa gelen birinin durumu, pasif hayranlığa iyi bir örnektir. Hiç bilmediği bir ortamda, hiç görmediği olgularla ilk kez karşı karşıya kalmıştır. Tepkisi, düşünmeye başlamak olacaktır. Çünkü her gördüğü şey onda hayret uyandırır. Bir türlü yenemediği şaşkınlığı içinde büyük bir şehrin, bir köyün ne demek olduğunu keşfeder.
İnsan ancak çelişkilerle bilir, karşılaştırmalar yaparak tanır. Her zaman iki hakikati birlikte görür. Gerçek, hakikatler arasında yapılan bu karşılaştırmadan doğar. Bakışlar gibi, yüz gibi, bu dünyada var olan her şey gibi, gerçek de simetri ile meydana gelir.
Verdiğim örnek pasif hayranlık yeteneğimizden nasıl yararlanacağımız konusunda bize ipucu veriyor: Pasif hayranlık elimizde değildir ama, onun için gerekli ortamı oluşturmak elimizdedir. Öyleyse, bu yeteneğimizi şu yollara başvurarak verimli kılabiliriz:
-Yeni ve farklı insanlarla tanışmak,
-Günlük faaliyetleri çeşitlendirmek,
-Farklı ortamlarda bulunmak (Gezi, seyahat, turizm),
-Değişik yapıtlar okumak.
Genç Descartes’ın (1596-1650) bu yollara önem verdiğini “Metot Üzerine Konuşma” adlı kitabından öğreniyoruz, şunları yazıyor: “Öğretmenlerime bağlılıktan kurtulmaya elverişli bir yaşa gelince, kitapları okumayı bıraktım. Gençliğimin geri kalan yıllarını seyahate, saray ve orduları ziyarete, türlü hal ve karakterde kimselerle temasa, birçok görgüler edinmeye, talihin karşıma çıkardığı hallerde kendimi denemeye, her tarafta karşılaştığım şeyler üzerine yararlı düşünceler üretmeye karar verdim.”
Konfüçyüs (551-479) de şöyle demiş: “Uzak ülkelerden gelmiş arkadaşları olmak hoş değil midir?” Mevlâna (1207-1273) da bu yöntemden haberdar: “Her gün bir yerden geçmek ne iyi / Her gün bir yerden göçmek ne güzel.”
Prof. Dr. Cihan Dura
Yorum Yap